Một số chỉ số tài chính cơ bản khi phân tích doanh nghiệp

Khi mua cổ phiếu, nhà đầu tư không chỉ đơn thuần là giao dịch một mã số biến động trên bảng điện, mà thực chất là đang sở hữu một phần của doanh nghiệp đằng sau mã cổ phiếu đó. Vì vậy, bên cạnh câu hỏi "hôm nay giá tăng hay giảm", còn ba câu hỏi cần được trả lời trước khi ra quyết định đầu tư: Doanh nghiệp có kinh doanh hiệu quả không? Cấu trúc tài chính có an toàn không? Và mức giá thị trường đang trả có tương xứng với kết quả kinh doanh của doanh nghiệp hay không? Các chỉ số tài chính là công cụ giúp trả lời những câu hỏi này. Do đó, trong bài viết này, BSC sẽ cùng nhà đầu tư tìm hiểu các nhóm chỉ số tài chính cơ bản nhất, gồm cách tính, ý nghĩa và cả những giới hạn cần lưu ý khi sử dụng từng chỉ số.

1. Chỉ số tài chính là gì và lấy số liệu ở đâu?

1.1. Chỉ số tài chính là gì?

Chỉ số tài chính là tỷ lệ so sánh giữa hai số liệu trong báo cáo tài chính, được dùng để diễn giải ý nghĩa của những con số tuyệt đối.

Ví dụ, một doanh nghiệp báo lãi 200 tỷ đồng, con số này là lớn hay nhỏ? Câu trả lời phụ thuộc vào việc doanh nghiệp cần bao nhiêu vốn để tạo ra khoản lãi đó. Nếu vốn chủ sở hữu là 1.000 tỷ đồng, tỷ lệ sinh lời là 20%. Nếu vốn chủ sở hữu là 10.000 tỷ đồng, tỷ lệ này chỉ còn 2%. Chỉ số tài chính giúp đưa các doanh nghiệp có quy mô khác nhau về cùng một mặt bằng để so sánh.

1.2. Số liệu được lấy từ đâu?

Hầu hết các chỉ số cơ bản được tính từ ba báo cáo chính trong bộ báo cáo tài chính:

• Bảng cân đối kế toán: ghi nhận tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu tại một thời điểm nhất định (cuối quý hoặc cuối năm). Đây là nguồn số liệu cho các chỉ số về nợ và khả năng thanh toán.
• Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh: ghi nhận doanh thu, chi phí và lợi nhuận phát sinh trong một kỳ. Đây là nguồn số liệu cho các chỉ số sinh lời.
• Báo cáo lưu chuyển tiền tệ: ghi nhận dòng tiền thực tế thu vào và chi ra, dùng để đối chiếu xem lợi nhuận trên giấy tờ có đi kèm dòng tiền thật hay không.

Ngoài ba báo cáo trên, phần Thuyết minh báo cáo tài chính giải thích chi tiết cơ sở ghi nhận của từng khoản mục và thường chứa những thông tin quan trọng không thể hiện hết trên bảng số liệu.

2. Nhóm chỉ số khả năng sinh lời

Nhóm chỉ số này giúp nhà đầu tư đánh giá doanh nghiệp tạo ra lợi nhuận tốt đến đâu từ doanh thu, tài sản và vốn của cổ đông.

2.1. Biên lợi nhuận gộp

Công thức:

(Trong đó, lợi nhuận gộp = Doanh thu thuần - Giá vốn hàng bán)

Ý nghĩa áp dụng:

Chỉ số này cho biết cứ 100 đồng doanh thu, doanh nghiệp giữ lại được bao nhiêu đồng lợi nhuận sau khi trừ giá vốn hàng bán (chi phí trực tiếp để tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ). Biên lợi nhuận gộp càng cao thường cho thấy doanh nghiệp có lợi thế về giá bán, chi phí sản xuất hoặc năng lực kiểm soát giá vốn tốt.

2.2. Biên lợi nhuận ròng

Công thức:

Ý nghĩa áp dụng:

Chỉ số này cho biết cứ 100 đồng doanh thu, doanh nghiệp giữ lại được bao nhiêu đồng lợi nhuận cuối cùng sau khi đã trừ toàn bộ chi phí, lãi vay và thuế. Đây là một trong những chỉ số dễ hiểu nhất để đánh giá khả năng sinh lời thực sự của doanh nghiệp.

Lưu ý:

Biên lợi nhuận ròng có thể bị ảnh hưởng bởi các khoản lợi nhuận bất thường như thanh lý tài sản, lãi tỷ giá hoặc hoàn nhập dự phòng. Những khoản này thường chỉ xuất hiện một lần và không lặp lại ở các kỳ sau. Vì vậy, nhà đầu tư nên đối chiếu với phần thuyết minh để xác định lợi nhuận đến từ hoạt động kinh doanh cốt lõi hay từ các nguồn không thường xuyên.

2.3. ROA – Tỷ suất sinh lời trên tài sản

Công thức:

Ý nghĩa áp dụng:

ROA cho biết doanh nghiệp sử dụng tài sản hiệu quả đến đâu để tạo ra lợi nhuận. ROA càng cao thường cho thấy doanh nghiệp tạo ra nhiều lợi nhuận hơn trên cùng một quy mô tài sản.

Lưu ý:

ROA phù hợp để so sánh các doanh nghiệp trong cùng ngành. Những ngành cần nhiều tài sản như bất động sản, sản xuất, điện, hạ tầng thường có ROA thấp hơn các ngành ít tài sản như công nghệ hoặc dịch vụ.

2.4. ROE – Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu

Công thức:

(Trong đó: Vốn chủ sở hữu bình quân

Ý nghĩa áp dụng:

ROE cho biết doanh nghiệp tạo ra bao nhiêu lợi nhuận từ vốn của cổ đông. Đây là chỉ số được sử dụng phổ biến khi đánh giá hiệu quả kinh doanh, vì nó phản ánh trực tiếp phần lợi ích thuộc về cổ đông.

Lưu ý:

ROE cao chưa chắc luôn tốt. Một doanh nghiệp có thể có ROE cao vì kinh doanh hiệu quả, nhưng cũng có thể do sử dụng nợ vay lớn khiến vốn chủ sở hữu nhỏ đi. Vì vậy, nhà đầu tư cần xem xét ROE cùng với D/E, D/A và chất lượng lợi nhuận.

Tổng hợp nhóm chỉ số khả năng sinh lời

3. Nhóm chỉ số sức khỏe tài chính

Nhóm này giúp nhà đầu tư đánh giá mức độ vay nợ và khả năng đáp ứng nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp.

3.1. Các chỉ số đòn bẩy tài chính D/E và D/A

Công thức:

Ý nghĩa áp dụng:    

Hai chỉ số này phản ánh mức độ sử dụng nợ của doanh nghiệp từ hai góc nhìn. D/E cho biết mỗi đồng vốn chủ sở hữu đang "gánh" bao nhiêu đồng nợ. D/A cho biết bao nhiêu phần trăm tài sản của doanh nghiệp được tài trợ bằng nợ, phần còn lại là vốn của cổ đông. Hai chỉ số này sẽ giúp nhà đầu tư có cái nhìn tổng quát về rủi ro tài chính và cấu trúc vốn.

Lưu ý:

Nhìn chung, D/E hoặc D/A cao thường đi kèm rủi ro lớn hơn, nhưng còn phụ thuộc đặc thù ngành. Các ngành cần đầu tư tài sản lớn như bất động sản, xây dựng, điện, hạ tầng thường có tỷ lệ nợ cao hơn ngành dịch vụ hoặc công nghệ. Nhà đầu tư nên so sánh với doanh nghiệp cùng ngành và theo dõi xu hướng 3–5 năm để đánh giá khách quan hơn.

3.2. Nhóm chỉ số thanh khoản

Công thức:

(Hoặc: Quick Ratio = (Tiền và tương đương tiền + Đầu tư tài chính ngắn hạn + Khoản phải thu ngắn hạn) ÷ Nợ ngắn hạn)

Ý nghĩa áp dụng:

Ba chỉ số này cùng đo khả năng đáp ứng các khoản nợ đến hạn trong vòng một năm, nhưng với mức độ thận trọng tăng dần:

• Khả năng thanh toán hiện hành tính trên toàn bộ tài sản ngắn hạn.
• Khả năng thanh toán nhanh loại bỏ hàng tồn kho — phần tài sản có thể cần thời gian mới bán được và có thể phải giảm giá.
• Khả năng thanh toán bằng tiền chỉ xét tiền và các tài sản gần tiền, phản ánh khả năng chi trả ngay lập tức.

Chỉ số bằng 1 nghĩa là tài sản tương ứng vừa đủ cân bằng với nợ ngắn hạn. Chỉ số này càng gần 1 phản ánh mức độ thanh khoản của doanh nghiệp càng cao.

Tổng hợp nhóm chỉ số chức khỏe tài chính

4. Nhóm chỉ số hiệu quả vận hành

Nhóm này giúp nhà đầu tư đánh giá doanh nghiệp quản lý hàng tồn kho, khoản phải thu, khoản phải trả và dòng tiền vận hành hiệu quả đến đâu.

4.1. Nhóm chỉ số vòng quay hoạt động

Công thức:

a. Hàng tồn kho

b. Khoản phải thu

c. Khoản phải trả

(Trong đó: số bình quân = (số đầu kỳ + số cuối kỳ) ÷ 2. Nếu tính cho một quý, thay 365 bằng 90 ngày.)

Ý nghĩa áp dụng:

Nhóm chỉ số này phản ánh hiệu quả quản lý vốn lưu động và tốc độ luân chuyển các tài sản, công nợ trong hoạt động kinh doanh.

• Vòng quay hàng tồn kho cho biết doanh nghiệp bán và thay thế hàng tồn kho nhanh hay chậm.
• Vòng quay khoản phải thu cho biết khả năng thu hồi tiền từ khách hàng và mức độ bị chiếm dụng vốn.
• Vòng quay khoản phải trả cho biết doanh nghiệp mất bao lâu để thanh toán cho nhà cung cấp và mức độ tận dụng tín dụng thương mại.

Nhìn chung, các chỉ số vòng quay cao thường cho thấy doanh nghiệp vận hành hiệu quả hơn, vốn lưu động được sử dụng tốt hơn và ít bị ứ đọng trong quá trình kinh doanh.

4.2. Chu kỳ tiền mặt

Công thức:

Chu kỳ tiền mặt = Số ngày tồn kho bình quân + Số ngày phải thu bình quân - Số ngày phải trả bình quân

Ý nghĩa áp dụng:

Chu kỳ tiền mặt cho biết từ lúc doanh nghiệp bỏ tiền ra mua hàng, sản xuất, bán hàng cho đến khi thu được tiền về mất bao lâu. Chu kỳ càng ngắn, doanh nghiệp càng xoay vòng tiền nhanh và ít bị kẹt vốn trong hoạt động kinh doanh.

Lưu ý:

Chu kỳ tiền mặt cần được so sánh theo ngành. Một số doanh nghiệp bán lẻ lớn có thể có chu kỳ tiền mặt rất ngắn do thu tiền khách hàng nhanh nhưng trả tiền nhà cung cấp chậm. Ngược lại, doanh nghiệp xây dựng hoặc bất động sản thường có chu kỳ tiền mặt dài hơn.

Tổng hợp nhóm chỉ số hiệu quả vận hành

5. Nhóm chỉ số định giá cổ phiếu

Nhóm chỉ số này cho biết thị trường đang định giá doanh nghiệp là đắt hay rẻ có xứng đáng để đầu tư trong giai đoạn này không

5.1. Nhóm chỉ số EPS, P/E, P/B

a. EPS - Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu:

Ý nghĩa áp dụng:

EPS cho biết mỗi cổ phiếu tương ứng với bao nhiêu đồng lợi nhuận trong kỳ. Đây là mẫu số của chỉ số P/E ở phần sau, nên hiểu đúng EPS là điều kiện để đọc đúng P/E.

Lưu ý:

Hiện tượng pha loãng. Khi doanh nghiệp phát hành thêm cổ phiếu, số lượng cổ phiếu tăng lên có thể làm EPS giảm dù tổng lợi nhuận không đổi. Vì vậy, EPS giảm không nhất thiết đồng nghĩa với kinh doanh kém đi, và nhà đầu tư nên kiểm tra biến động số lượng cổ phiếu lưu hành trong kỳ.

b. P/E - Giá trên lợi nhuận mỗi cổ phiếu

Ý nghĩa áp dụng:

P/E cho biết nhà đầu tư đang trả bao nhiêu cho 1 đồng lợi nhuận, từ đó xác định cổ phiếu đang rẻ hay đắt. Đây là chỉ số định giá phổ biến nhất:

• P/E thấp thường phản ánh một trong hai khả năng: thị trường kỳ vọng lợi nhuận sẽ khó tăng trưởng hoặc tiềm ẩn rủi ro trong tương lai, hoặc cổ phiếu đang thực sự bị định giá thấp so với năng lực thật của doanh nghiệp.
• P/E cao thường phản ánh thị trường đang kỳ vọng lợi nhuận sẽ tăng trưởng mạnh trong tương lai, khiến nhà đầu tư sẵn sàng trả nhiều hơn cho mỗi đồng lợi nhuận hiện tại. Nhưng cũng có thể phản ánh cổ phiếu đang được định giá cao hơn so với năng lực thực tế.

c. P/B - Giá trên giá trị sổ sách

Trong đó:

Ý nghĩa áp dụng:

P/B so sánh giá thị trường của cổ phiếu với giá trị sổ sách – tức phần vốn chủ sở hữu tính trên mỗi cổ phiếu. Hiểu đơn giản, chỉ số này cho biết nhà đầu tư đang trả cao hơn hay thấp hơn bao nhiêu lần so với giá trị tài sản ròng mà doanh nghiệp ghi nhận trên sổ sách.

Khi đọc P/B, nhà đầu tư thường lấy mốc 1 làm điểm tham chiếu:

• P/B lớn hơn 1: thị trường đang định giá cổ phiếu cao hơn giá trị sổ sách. Điều này thường phản ánh kỳ vọng của thị trường rằng doanh nghiệp sẽ tạo ra lợi nhuận tốt từ khối tài sản hiện có, nên nhà đầu tư sẵn sàng trả nhiều hơn phần vốn ghi trên sổ sách.
• P/B nhỏ hơn 1: thị trường đang định giá cổ phiếu thấp hơn giá trị sổ sách. Trường hợp này có thể đến từ hai nguyên nhân trái ngược nhau: hoặc kết quả kinh doanh suy giảm và triển vọng kém khiến thị trường trả giá thấp, hoặc doanh nghiệp đang trong giai đoạn phục hồi mà thị trường chưa phản ánh hết giá trị. Vì vậy, P/B thấp không tự động là tín hiệu mua, mà là điểm cần tìm hiểu thêm về nguyên nhân.

Tổng hợp nhóm chỉ số định giá cổ phiếu

6. Kết luận

Hệ thống các chỉ số tài chính là công cụ đắc lực giúp nhà đầu tư lượng hóa sức khỏe của doanh nghiệp một cách rõ ràng và khoa học. Tuy nhiên, trong đầu tư, không có bất kỳ một chỉ số đơn lẻ nào có thể phản ánh toàn bộ bức tranh doanh nghiệp.

Để đưa ra quyết định chuẩn xác, nhà đầu tư nên đánh giá các chỉ số trong một bức tranh tổng thể và theo dõi xu hướng qua nhiều kỳ liên tiếp. Ngoài ra, luôn đặt doanh nghiệp vào tương quan so sánh với các đối thủ cùng ngành nghề và quy mô và kết hợp phân tích định lượng với các yếu tố định tính như lợi thế cạnh tranh, năng lực ban lãnh đạo và triển vọng ngành.