Thị trường vốn là gì? Cơ chế vận hành và vai trò trong nền kinh tế

Khi bắt đầu tìm hiểu về đầu tư, chúng ta thường nghe rất nhiều đến các cụm từ như "chứng khoán", "cổ phiếu", "trái phiếu" hay "thị trường vốn", "thị trường tiền tệ"... Thực chất, tất cả các khái niệm này đều nằm trong một bức tranh tổng thể là thị trường tài chính. Thị trường tài chính là nơi diễn ra các hoạt động mua bán, chuyển nhượng quyền sở hữu các khoản vốn ngắn hạn (thị trường tiền tệ) và trung, dài hạn (thị trường vốn) thông qua các công cụ tài chính.

Trong bài viết này, hãy cùng BSC tìm hiểu sâu hơn cách vận hành của thị trường vốn (nơi thị trường chứng khoán hoạt động).

1. Tổng quan về thị trường vốn

1.1. Định nghĩa thị trường vốn

Hiểu một cách đơn giản, thị trường vốn (Capital Market) là một không gian giao dịch (bao gồm cả trực tiếp và trực tuyến) kết nối những bên có nguồn tiền nhàn rỗi với những tổ chức đang cần huy động vốn để phát triển.

• Bên cung cấp vốn: Thường là các cá nhân, hộ gia đình có tiền tiết kiệm, hoặc các tổ chức (quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm,…) có dòng tiền nhàn rỗi dài hạn. 
• Bên huy động vốn: Thường là các doanh nghiệp muốn mở rộng sản xuất, kinh doanh hoặc Chính phủ, cơ quan địa phương cần tài trợ cho các dự án đầu tư công (đường sá, cầu cống).

Kỳ hạn giao dịch trên thị trường vốn thường là trung và dài hạn (từ 1 năm trở lên). Điều này khác biệt với thị trường tiền tệ – nơi chủ yếu diễn ra các khoản vay ngắn hạn dưới 1 năm để phục vụ thanh khoản tức thời.

1.2. Một số công cụ tiêu biểu trên thị trường vốn

• Các khoản vay trung và hài hạn từ ngân hàng thương mại hoặc các định chế tài chính

Các khoản vay trung và dài hạn là các khoản tín dụng có kỳ hạn từ 1 năm trở lên, do các ngân hàng thương mại và các định chế tài chính cung cấp cho doanh nghiệp hoặc cá nhân.

• Trái phiếu

Trái phiếu là loại chứng khoán xác nhận nghĩa vụ nợ của tổ chức phát hành (có thể là Doanh nghiệp hoặc Chính phủ) đối với nhà đầu tư sở hữu trái phiếu. Thay vì đi vay ngân hàng, doanh nghiệp phát hành trái phiếu để vay tiền trực tiếp từ công chúng. Khi nhà đầu tư mua trái phiếu, vị thế của nhà đầu tư sẽ là một chủ nợ và tổ chức phát hành sẽ là người đi vay.

• Cổ phiếu

Cổ phiếu là loại chứng khoán vốn xác nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư đối với một phần vốn của doanh nghiệp. Khi công ty chia nhỏ giá trị thành các phần bằng nhau (cổ phần), nhà đầu tư mua cổ phiếu sẽ nắm giữ cổ phần và trở thành một trong những chủ sở hữu doanh nghiệp.

2. Cơ chế vận hành của thị trường vốn

Để đảm bảo sự minh bạch và công bằng, thị trường vốn được vận hành dưới sự giám sát của Chính phủ và Cơ quan quản lý chịu trách nhiệm ban hành chính sách và xử lý các hành vi vi phạm.

Trong không gian giao dịch, dòng vốn sẽ luân chuyển giữa hai chủ thể chính: Bên huy động vốn (tổ chức phát hành cổ phiếu/trái phiếu, bên đi vay ngân hàng…) và bên cung cấp vốn (nhà đầu tư cổ phiếu/trái phiếu, người gửi tiền tiết kiệm tại ngân hàng,…).

Dòng vốn được luân chuyển qua hai kênh chính và kênh tài chính gián tiếp và kênh tài chính trực tiếp.

2.1 Kênh tài chính gián tiếp (Indirect finance)

Dòng tiền đi qua các trung gian tài chính thương mại (điển hình là ngân hàng). Ngân hàng tự huy động tiền gửi, tự thẩm định rủi ro và giải ngân dưới dạng các khoản vay. Kênh này vận hành nội bộ trong hệ thống ngân hàng và không đi qua hạ tầng sàn giao dịch công khai.

2.2 Kênh tài chính trực tiếp (Direct finance)

Bên huy động vốn phát hành trực tiếp các công cụ tài chính (cổ phiếu, trái phiếu) ra thị trường để tiếp cận nguồn vốn đại chúng. Đây là lúc hệ thống hạ tầng thị trường vốn (như sở giao dịch chứng khoán, Trung tâm lưu ký/bù trừ, sàn giao dịch…) bắt đầu tham gia vận hành.

Kết quả của dòng chảy hai chiều này là mối quan hệ hai bên cùng có lợi. Các tổ chức phát hành có thêm nguồn tài chính dồi dào để mở rộng sản xuất, kinh doanh; trong khi đó, nhà đầu tư có cơ hội tích lũy tài sản và thu về lợi nhuận dưới dạng tiền lãi, cổ tức, hoặc các quyền sở hữu đi kèm.

 

Hinh 1: Cơ chế vận hành của thị trường vốn

Nguồn: World Bank

• Chứng khoán vốn (Equity securities) 

Doanh nghiệp huy động vốn bằng cách phát hành cổ phiếu. Khi mua cổ phiếu, nhà đầu tư sẽ trở thành một trong những chủ sở hữu (cổ đông), được hưởng lợi từ tăng trưởng lợi nhuận doanh nghiệp (thông qua giá cổ phiếu tăng, nhận cổ tức) và có quyền tham gia quản trị, định hướng điều hành thông qua việc bỏ phiếu biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông.

Tuy nhiên, nếu công ty phá sản, cổ đông là đối tượng cuối cùng được nhận lại phần vốn còn lại sau khi thanh toán hết các nghĩa vụ nợ.

• Chứng khoán nợ (Debt securities)

Doanh nghiệp và Chính phủ huy động vốn bằng cách phát hành trái phiếu. Nhà đầu tư đóng vai trò là chủ nợ. Tổ chức phát hành trái phiếu có nghĩa vụ hoàn trả gốc vào ngày đáo hạn và trả lãi suất theo thỏa thuận, bất kể công ty lãi hay lỗ. Người sở hữu chứng khoán nợ không có quyền điều hành doanh nghiệp.

3. Thị trường chứng khoán - kênh dẫn vốn trực tiếp của nền kinh tế

Để các công cụ cổ phiếu và trái phiếu có thể giao dịch một cách thuận tiện giữa người mua và người bán, chúng ta cần một nơi kết nối – đó chính là Thị trường chứng khoán. Do đó, thị trường chứng khoán được coi là một kênh dẫn vốn trực tiếp thiết yếu của nền kinh tế.

Thị trường này được vận hành thông qua hai cấp độ: thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp.

3.1 Thị trường sơ cấp

Thị trường sơ cấp (Primary Market) là nơi chào bán chứng khoán mới

• Bản chất: Là nơi tổ chức phát hành huy động vốn thông qua việc chào bán chứng khoán mới (cổ phiếu, trái phiếu) ra công chúng hoặc chào bán riêng lẻ. Quá trình này được kiểm soát nghiêm ngặt; tổ chức phát hành phải chuẩn bị hồ sơ đăng ký chào bán, lập Bản cáo bạch, thực hiện xếp hạng tín nhiệm và thường có các tổ chức trung gian như đơn vị tư vấn, bảo lãnh phát hành tham gia.
• Đặc điểm tiếp cận: Phân khúc này thường rất khó tiếp cận đối với các nhà đầu tư nhỏ lẻ. Lý do là vì trong đợt phát hành đầu tiên, doanh nghiệp và các ngân hàng đầu tư ưu tiên tập trung tiếp thị, bán theo “lô lớn” cho các định chế hoặc nhà đầu tư tổ chức để tối ưu hóa thời gian và chi phí.

Hình 2: Cơ chế hoạt động của thị trường sơ cấp

Nguồn: Strike Money

3.2 Thị trường thứ cấp

Thị trường thứ cấp (Secondary Market) là nơi giao dịch của nhà đầu tư

• Bản chất: Là nơi các nhà đầu tư mua đi bán lại các cổ phiếu, trái phiếu đã lưu hành với nhau. Tại Việt Nam, các sàn giao dịch như HOSE, HNX hay UPCoM chính là những thị trường thứ cấp điển hình.
• Đặc điểm dòng tiền: Khi nhà đầu tư đặt lệnh mua bán trên bảng điện, dòng tiền chỉ luân chuyển giữa túi của nhà đầu tư này sang nhà đầu tư khác, chứ hoàn toàn không chạy về túi của doanh nghiệp. Dù vậy, thị trường thứ cấp đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra tính thanh khoản (giúp nhà đầu tư dễ dàng đổi chứng khoán thành tiền mặt).
• Cơ hội kiếm lời: Tại đây, nhà đầu tư tìm kiếm lợi nhuận thông qua việc nhận cổ tức, trái tức hoặc hưởng chênh lệch giá mua – bán trên thị trường. Dù dòng tiền trên sàn thứ cấp không làm tăng trực tiếp vốn kinh doanh của doanh nghiệp, nhưng sẽ giúp nâng cao giá trị định giá của công ty, tạo tiền đề thuận lợi cho các đợt huy động vốn tiếp theo.

Hình 3: Cơ chế hoạt động của thị trường thứ cấp

4. Tổng kết 

Thị trường vốn là hệ thống luân chuyển dòng tiền trung và dài hạn. Mỗi công cụ trên thị trường vốn mang lại hiệu suất sinh lời khác nhau, nhưng luôn vận hành theo nguyên lý "Rủi ro cao – Lợi nhuận cao". Giá tài sản biến động liên tục theo cung cầu, sức khỏe doanh nghiệp và kinh tế vĩ mô, vì vậy việc trang bị kiến thức nền tảng là điều kiện tiên quyết để nhà đầu tư quản trị rủi ro và ra quyết định sáng suốt.